Dla opiekunów

Przygotowanie na śmierć

Każdy bliski osoby umierającej z pewnością niejednokrotnie zastanawia się, czy będzie potrafił rozpoznać zbliżającą się śmierć i czego wówczas oczekiwać. Dla bliskich umierającego jest to najczęściej najtrudniejszy i najbardziej stresujący czas. Jednocześnie rozpoznanie punktu bez powrotu daje czas na pożegnanie się z chorym, kiedy jeszcze jest to możliwe i pozwala na świadome towarzyszenie mu do końca.

Poniższe informacje dotyczące oznak i objawów nadchodzącej śmierci mogą być pomocne w zrozumieniu naturalnych zmian pojawiających się podczas procesu umierania. W przypadku niektórych pacjentów symptomy te wystąpią na kilka godzin przed śmiercią, u innych będą zauważalne dni lub nawet tygodnie przed śmiercią. Nie istnieje też żadna konkretna kolejność pojawiania się oznak zbliżającej się śmierci, a niektórzy chorzy mogą nie doświadczyć ich w ogóle. Nikt też do końca nie potrafi określić, kiedy dokładnie dana osoba odejdzie.

Poniżej przedstawiono różne symptomy wskazujące, że pacjent może zbliżać się do punktu bez powrotu. Wymieniono również możliwe działania będące dla umierającego wsparciem.

Pamiętaj!

Podczas końcowej fazy życia nie ma dobrych i złych decyzji.

Trzeba zaufać swojemu instynktowi, który nakieruje nas na to, co dobre. A może to być po prostu siedzenie lub leżenie z chorym, zapewniające go o naszej obecności.

Przeczytaj, jakie zmiany zwykle poprzedzają śmierć, i co możesz zrobić, gdy je dostrzeżesz.

Zmiana apetytu

Czego możesz oczekiwać?

  • Zmniejsza się zainteresowanie jedzeniem i piciem, niekiedy drastycznie.
  • Chory pije małymi łyczkami.
  • Chory całkowicie odmawia jedzenia czy picia.
  • Używa napoju wyłącznie do zwilżenia warg.

Co możesz zrobić?

  • Pozwól choremu jeść lub pić wtedy, kiedy ma taką potrzebę. Nie ma nic złego w tym, że odmawia on jedzenia, jeśli jest to jego wybór.
  • Oferuj pomoc w spożyciu posiłku, podawaj go powoli i w małych ilościach, gdyż chory może mieć kłopoty z połykaniem.
 

Trudności z połykaniem

Czego możesz oczekiwać?

  • Z tyłu gardła mogą zbierać się wydzieliny powodujące słyszalne bulgotanie podczas oddechu przez usta.
  • Chory może próbować odkaszlnąć, na wysuszonych ustach może więc dodatkowo pojawić się zaschnięta wydzielina.
  • Możliwe, że podanie leków przeciwbólowych nie będzie już konieczne lub zmieni się sposób ich podawania.

Co możesz zrobić?

  • Oferuj choremu wodę w niewielkich ilościach. Możesz użyć słomki: kroplę wody przeniesiesz do ust chorego, nabierając w słomkę wody i zatykając jeden jej koniec.
  • Jeśli posiadasz nawilżacz powietrza, użyj go do zwiększenia wilgotności w pokoju.
  • Połóż chorego na boku, wspierając go poduszkami, aby usunąć z ust wydzieliny.
  • Aby zmniejszyć suchość ust, oczyść je, używając wacika zwilżonego gliceryną, olejkiem mineralnym lub zwykłą wodą.
 

Zwiększona senność

Czego możesz oczekiwać?

  • Chory stopniowo coraz więcej czasu poświęca na sen.
  • Zmniejsza się jego zainteresowanie otoczeniem, może np. zasypiać w trakcie rozmowy.

Co możesz zrobić?

  • Pozwól choremu spać, kiedy tego potrzebuje. Zaplanuj spędzenie z nim większej ilości czasu, kiedy jest aktywny.
  • Pamiętaj, że dla Twojego bliskiego często wystarczające jest, że przy nim jesteś, nawet jeśli w tym czasie śpi.
 

Stępienie zmysłów

Czego możesz oczekiwać?

  • Chory może gorzej widzieć i słyszeć, może mieć również problemy z mówieniem.
  • Często może prosić o włączenie/wyłączenie świateł.

Co możesz zrobić?

  • Mów wyraźnie i prowadź rozmowę jak zwykle.
  • Nie mów niczego na głos, czego nie chciałbyś powiedzieć choremu. Pamiętaj, że słuch jest ostatnim zmysłem, który przestaje funkcjonować.
 

Zaburzenie wydalania moczu

Czego możesz oczekiwać?

  • Zmniejsza się częstość oddawania moczu.

Co możesz zrobić?

  • Niewiele możesz zrobić, chyba że chory nie oddaje moczu w ogóle. Wówczas skontaktuj się z personelem hospicjum.
 

Zaburzenia funkcji zwieraczy

Czego możesz oczekiwać?

  • Utrata kontroli nad pracą pęcherza czy jelit może pojawić się na kilka dni przed śmiercią, a także w jej trakcie.

Co możesz zrobić?

  • Zabezpiecz materac odpowiednimi podkładami, aby zapewnić choremu komfort.
  • Użyj odpowiednich pieluchomajtek.
 

Zmiany oddechu: „rybi oddech” i rzężenie

Czego możesz oczekiwać?

  • Chory może wyglądać, jakby „złapanie” powietrza sprawiało mu trudność, wraz z każdym oddechem może również wydawać rzężący dźwięk.
  • Oddech może stać się nieregularny z przerwami do 40 sekund (jest to tzw. bezdech), niekiedy przerwy te trwają nawet minutę.

Co możesz zrobić?

  • Unieś wezgłowie łóżka.
  • Utrzymuj właściwą temperaturę (ok. 19°C) i wilgotność powietrza (55–60%).
  • Pamiętaj, że rzężenie niekoniecznie jest oznaką bólu, zwykle jest to dźwięk powodowany przez powietrze przechodzące przez zwiotczałe struny głosowe.
  • Wraz ze zbliżającą się śmiercią oddech stanie się bardziej regularny, ale płytszy, może też brzmieć mechanicznie.
 

Zmiany ciała

Czego możesz oczekiwać?

  • Ciało traci zdolność do kontroli temperatury, co sprawia, że choremu jest na przemian gorąco i zimno.
  • Spada ciśnienie krwi, a puls może być trudno wyczuwalny.
  • Zmniejszone krążenie krwi powoduje, że ręce i nogi stają się zimne i mają niebieskawy odcień.
  • Na kostkach, łokciach i kolanach mogą pojawić się plamy.
  • Skóra może stać się blada, na palcach, płatkach uszu, wargach może wystąpić sinica.
  • Mogą pojawić się plamy opadowe: brunatne zabarwienie skóry pojawiające się zgodnie z siłami ciężkości na najniżej położonych częściach ciała (np. jeśli chory leży, będą to plamy na plecach, pośladkach, piętach, łokciach).

Co możesz zrobić?

  • W miarę potrzeb dołóż dodatkowe przykrycie lub odkryj chorego.
  • Zmieniaj zawilgocone ubrania i pościel, aby Twój bliski czuł się możliwie komfortowo.
 

Wzmożony niepokój

Czego możesz oczekiwać?

  • Zmniejszająca się ilość tlenu dostarczanego do mózgu i przyjmowanie niektórych leków powodują, że chory może próbować wstać z łóżka, wyglądać jakby próbował sięgać po przedmioty ułożone poza jego zasięgiem, ściągać prześcieradła.
  • Niekiedy osoby dotychczas zupełnie bezsilne nagle opuszczają łóżko.

Co możesz zrobić?

  • Zapewnij chorego spokojnym głosem, że jesteś blisko.
  • Możesz zaproponować łagodną muzykę lub delikatny masaż.
  • Staraj się zapobiec upadkowi z łóżka, gdy chory próbuje z niego wstać, a jeśli to niemożliwe, rozważ ułożenie materaca na podłodze.
  • Jeśli chory jest agresywny, zagraża bezpieczeństwu swojemu lub bliskich, postaraj się go unieruchomić i wezwij lekarza: może on zalecić leki działające nasennie, uspokajająco, przeciwpsychotycznie.
 

Dezorientacja (splątanie)

Czego możesz oczekiwać?

  • Chory może mieć dziwne sny, mówić, że rozmawiał z osobami zmarłymi, mieć halucynacje (widzi, słyszy, czuje to, czego inni nie czują) czy nieprawidłowo interpretować docierające do niego bodźce (np. zamiast krzesła widzi konia).
  • Może mieć kłopoty z określeniem czasu, miejsca czy wreszcie z rozpoznaniem innych osób.
  • Może wykazywać dodatkowo objawy omówione w punkcie Wzmożony niepokój.

Co możesz zrobić?

  • Łagodnie przypomnij choremu, gdzie jesteście, kto jest wraz z wami w pomieszczeniu, jaki jest dzień czy godzina.
  • Rozmawiaj z nim spokojnie, zapewnij o swojej obecności.
  • Postaraj się, by otoczenie chorego było dla niego możliwie komfortowe, dzięki temu będzie czuł się pewniej.
 

Wycofanie

Czego możesz oczekiwać?

  • Chory przestaje interesować się otoczeniem i kontaktem z bliskimi.
  • Ma mniejszą potrzebę rozmowy.
  • Może nie chcieć być dotykany.

Co możesz zrobić?

  • Nie czuj się ignorowany, wycofanie w ostatniej fazie życia jest naturalne. Dla Twojego bliskiego ważne jest, byś po prostu był.
  • Możesz mówić do niego cicho.
  • Jeśli nie wyraża on chęci dotyku, nie rób tego. Po prostu bądź.
 

end faq

Podczas ostatniej fazy umierania Twojego bliskiego postaraj się zachować spokój: nie krzycz, nie potrząsaj chorym. Pozwól mu poczuć się bezpiecznie w cichej i życzliwej atmosferze. Jeśli jesteś wierzący i/lub Twój bliski jest wierzący może pomóc modlitwa.

Na to, że Twój bliski odszedł, będzie wskazywać:

  • brak oddechu przez kolejnych kilka minut;
  • brak bicia serca;
  • brak jakiejkolwiek reakcji;
  • lekko otwarte powieki;
  • spojrzenie utkwionym w jednym punkcie;
  • rozluźniona szczęka;
  • usta lekko otwarte.