Ks. dr Piotr Krakowiak SAC, Dyrektor Hospicjum im. Ks. Eugeniusza Dutkiewicza w Gdańsku, Krajowy Duszpasterz Hospicjów przy KEP
- hospicja wprowadziły na nowo do medycyny integralną wizję człowieka Holistic Trinity - Body, Mind & Spirit, w ślad za ruchem hospicyjnym inne gałęzie medycyny podjęły badania nad duchowością i religijnością
- na początku XXI wieku nikt nie neguje ważności nie-medycznych aspektów opieki nad chorym onkologicznie:
– psychologiczno-emocjonalnej
– społeczno-kulturowej
– duchowo-religijnej
Por. H. Doom, European Journal of Palliative care, 2002, 9 (4), 156-9.
Newsweek-Polska (grudzień 2003); Duchowość w medycynie - praktyki religijne i duchowe poprawiają jakość życia i skuteczność wyleczenia!
- na Zachodzie od kilku lat panuje "moda" na duchowe i religijne elementy opieki nad pacjentami
- w USA w wielu uniwersytetach medycznych są katedry "duchowości w medycynie" - w innych szkołach są to zajęcia nieobowiązkowe (zobacz: www.gwish.org)
- powrót do tradycji integralnej i holistycznej wizji pacjenta i zespołowej opieki nad nim - hospicja stały się wzorem dla całej współczesnej medycyny!
Wiara i medycyna-Newsweek, środa, 3 grudnia 2003
- Osoby głęboko religijne żyją dłużej, wiara w Boga ma działanie terapeutyczne - zaskakujące wyniki badań rozpętały dyskusję o roli duchowości we współczesnej medycynie
- o tym, że pacjent nie jest tylko "workiem z narządami", lekarze mówią coraz częściej. Tego, że pacjent ma duszę, nie da się ominąć. Tam musi być "coś jeszcze"!
- „być może epidemia nowotworów sprawi, że we współczesnej medycynie coś pęknie. Że chwile bezradności, jakie przeżywamy, będą kierowały naszą myśl ku górze, ku innej wyższej rzeczywistości”
- ponad 70 procent amerykańskich akademii medycznych prowadzi już specjalne kursy na temat wpływu wiary na zdrowie. Instytuty Zdrowia w USA zamierzają wydać 3,5 miliona dolarów na opracowanie metod "leczenia ciała i umysłu"
- wyniki badań Lyndy H. Powell z Chicago (2003) mówią, że wskaźnik śmiertelności u osób regularnie chodzących do kościoła jest o 25 procent niższy niż u niepraktykujących. Oznacza to, że osoby religijne żyją dłużej!
- z badań "Newsweeka Polska" (2003) wynika, że: 80 procent respondentów jest przekonanych, że modlitwy rodziny poprawiają stan chorego, a 70 procent pytanych wierzy, że ulgę przynoszą modlitwy obcych ludzi.
Kościół od powstania uznawał troskę o człowieka cierpiącego za swoje pierwszorzędne zadanie; pomoc religijna i duchowa była częścią leczenia
- wspólnota Kościoła widziała w cierpiących i umierających oblicze samego Chrystusa - Boga Człowieka
- wzór Dobrego Samarytanina stał się ideałem służby chorym: "Gdy zobaczył cierpiącego wzruszył się głęboko" (por. Łk 10, 30-37)
List Apostolski Jana Pawła II, Salvifici Doloris, www.papa.com.pl/papalisty
- zakony prekursorami nowożytych szpitali: troska o ciało i o ducha poprzez sakramenty i coloquium
- pierwsze nowożytne szpitale powstawały przy klasztorach - Monte Cassino miało szpital i aptekę; mnichów uczono sztuki rozmowy z chorymi i umierającymi
- wraz z rozwojem miast szpitale powstawały przy katedrach i kolegiatach; Santo Spirito in Sassia w Rzymie było wzorem miejskich szpitali ówczesnej Europy
- do końca średniowiecza opieką medyczną zajmowały się zakony i bractwa religijne prowadzone przez świeckich chrześcijan;
- ewangeliczne ideały Miłosiernego Samarytanina były wzorem do naśladowania w trosce o chorych
- szpitale kościelne i zakonne zaczęły się przekształcać w centra prowadzone przez władze lokalne, bractwa i stowarzyszenia.
- świeckie zarządy zaczęły zwracać większą uwagę na aspekty medyczne, odsuwając na drugi plan niemedyczne aspekty opieki...
Por. T. Brzeziński [Ed.], Historia medycyny, PZWL, Warszawa 1995.
Duchowny współtwórcą onkologii w Polsce?
W 1584 roku ks. Piotr Skarga założył Bractwo Miłosierdzia
Czy w tym szpitalu troszczono się o religijne i duchowe potrzeby i właściwą komunikację pacjentem ?
Por. Szpital dla rakowatych, najstarszy w Europie, założony przez Ks. Piotra Skargę w Warszawie, Zdrowie 1912, XXVIII, 751.
- po II wojnie światowej całą służbę zdrowia podporządkowano władzom państwowym
- Kościół i zakony zostały pozbawiane prawa do sprawowania opieki i posiadania szpitali
- utrudnienia i ograniczanie zakresu pracy i godzin pojawiania się w instytucjach służby zdrowia dla księży kapelanów i sióstr zakonnych
- trudno było mówić o właściwej opiece i komunikacji, gdy kapelani mogli być w szpitalach i domach opieki tylko rano, przez przybyciem lekarzy
Por. S. Pawlina, w: Status Prawny Duszpasterstwa Chorych w szpitalach i sanatoriach, w: B. Dąbrowski [Ed.], Ludzie chorzy i starsi w Kościele, ATK, Warszawa 1981.
Od 1980 roku wprowadzono etaty dla kapelanów szpitalnych legalizując ich obecność w służbie zdrowia w Polsce
KAPELANI SZPITALNI WG STATYSTYKI KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO z 1999 roku:
- 156 kapelanów – księży diecezjalnych
- 184 kapelanów – księży zakonnych
Zatrudnionych na pełnych etatach w szpitalach, domach opieki społecznej i hospicjach - ok. 200 kapelanów zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin
- ok. 100 kapelanów wykonujących swą posługę na zasadzie wolontariatu
Por. Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, Warszawa, 2000.
Problemy stojące przed Duszpasterstwem Służby Zdrowia w Polsce
- Rada ds. Służby Zdrowia przy Episkopacie Polski – „statut kapelana”
- poziom i ilość szkoleń dla kapelanów i kandydatów na kapelanów
- badania w Wyższych Seminariach Duchownych na temat przygotowania księży do duszpasterstwa służby zdrowia (Krakowiak, 1999):
- wiele inicjatyw lokalnych, jak praktyki w szpitalach, domach opieki, itp.
- brak koordynacji i superwizji, bez wyznaczonej ilości godzin i programu
- potrzeba szerszego przygotowania: teologia+filozofia+psychologia
- brak szkolenia w zakresie komunikacji interpersonalnej z pacjentami
Prace nad programem szkolenia podyplomowego kapelanów od 1999
- 1999 - ogólnopolskie szkolenie kapelanów hospicjów i duszpasterzy służby zdrowia w Gdańsku – obecność „Ministra Zdrowia Watykanu” i 80 kapelanów
- od 2000 cykliczne szkolenia metodą FPK dla studentów teologii - kandydatów do pracy duszpasterskiej w służbie zdrowia Metodą Programu CPE-Clinical Pastoral Education - Formacji Pastoralno-Klinicznej (FPK)
Istota szkolenia FPK dla kapelanów służby zdrowia
- wymagane są podstawy wiedzy filozoficznej, teologicznej i psychologicznej
- cykl wykładów i praktyk związanych z podstawami wiedzy medycznej i psychologicznej
- praktyka kliniczna z superwizją i omawianiem pacjentów i sytuacji klinicznych
- spotkania na terapii grupowej i indywidualnej oraz zajęcia psychoedukacyjne dotyczące komunikacji interpersonalnej
Schemat pracy w szkoleniu Formacji Pastoralno-Klinicznej w gdańskim hospicjum
- wykłady teoretyczne z psychologii: podstawy komunikacji interpersonalnej w służbie zdrowia
- zajęcia praktyczne: warsztaty i zajęcia grupowe
- praktyka kliniczna pod nadzorem doświadczonych kapelanów i zespołu hospicyjnego lub szpitalnego
- omawianie sytuacji klinicznych w grupie studentów
- grupowa i indywidualna praca nad emocjami, które pojawiają się podczas sprawowanej opieki
Świadectwo jednego z uczestników szkolenia FPK – Gdańsk, listopad 2003
- „Będę szczery - jadąc do Gdańska, by pobierać nauki z zakresu psychologii pastoralnej w ramach szkolenia FPK, najbardziej obawiałem się cierpienia, umierania, wyciągniętych bezradnie rąk, bólu, może krzyków rozpaczy. A przecież wypada zachować się jakoś przyzwoicie, jak przystało na studenta teologii i diakona - powiedzieć choremu coś mądrego, podnieść na duchu. Tyle że, co ja wiem o śmierci?
- Teraz wiem, że w obliczu tajemnicy spotkania z osobą śmiertelnie chorą paplanina nie ma sensu, a wykład z katolickiej eschatologii, skądinąd bardzo optymistycznej, jest co najmniej nie na miejscu. Bo w krainie misterium mortis najlepsze jest milczenie. Wystarczy delikatny dotyk dłoni, uśmiech, spojrzenie. Bezcenna jest obecność. W Hospicjum trzeba BYĆ!
- W Hospicjum widziałem miłość w oczach męża patrzącego troskliwie na chorą żonę, miłość rodziców do umierającego dwunastoletniego dziecka, córki do matki... Miłość cierpliwa jest... Spotkałem ludzi, którzy dają swoje serce innym, bo kochają. Dzięki temu wszystko ma sens - i życie, i cierpienie, nawet umieranie.” diakon
Całe świadectwo na: www.hospicjum.info
- Tematy poruszane podczas szkolenia FPK:
Zadania kapelana na oddziale onkologicznym, oddziale medycyny paliatywnej i w hospicjum stacjonarnym i domowym - troska o pacjenta i rodzinę od początku terapii poprzez etapy onkologicznego leczenia przyczynowego
- pomoc w momencie decyzji o leczeniu paliatywnym i hospicyjnym
- towarzyszenie w ostatnim etapie życia pacjenta
- specyfika towarzyszenia terminalnie chorym dzieciom
- agonia, śmierć i ceremonie pogrzebowe
- troska o rodzinę po śmierci i towarzyszenie w żałobie
- troska o zespół sprawujący opiekę i pomoc duchowo-religijna
Ad 1. Troska o pacjenta i rodzinę od początku terapii poprzez etapy leczenia onkologicznego
Zła wiadomość i reakcja na nią (zaprzeczenie, targowanie się, złość, niedowierzanie, pozorna akceptacja, poddanie się); kapelan poprzez aktywne słuchanie może zidentyfikować problemy.
Decyzje dotyczące wyboru terapii i jej skutków (wsparcie ze strony kapelana lub psychologa pomocą wobec wątpliwości)
- wsparcie pacjenta i rodziny w trakcie leczenia: komunikacja w rodzinie, przekazywanie informacji, współpraca z zespołem, itp.
- świadomość emocjonalnych i duchowych obciążeń związanych z chorobą nowotworową
- pomoc w razie lęku, depresji, poczucia winy czy obwiniania
- współpraca kapelana z zespołem medycznym i z rodziną
Ad 2. Pomoc w momencie decyzji o rozpoczęciu leczenia paliatywnego i hospicyjnego
- wsółpraca z zespołem medycznym i rodziną chorego w przekazaniu trudnej wiadomości
- rozmowa z pacjentem (i rodziną) o istocie opieki paliatywnej
- przeciwdziałaniu mitom o tym, że w opiece paliatywnej „nic już nie można zrobić”, a hospicja „są strasznymi i smutnymi miejscami”
- wskazanie i wyjaśnienie opcji opieki domowej/stacjonarnej
- kontakt kapelana szpitala z duszpasterzem hospicyjnym i przekazanie informacji dotyczących chorego oraz problemów duchowo-religijnych pacjenta i rodziny
Ad. 3. Towarzyszenie w ostatnim etapie życia pacjenta w domowej opiece hospicyjnej
Opieka interdyscyplinarnego zespołu hospicyjnego nad pacjentem i rodziną
- szacunek wobec wyboru ‘spowiednika’ spośród osób bliskich pacjentowi
- aktywne wsłuchanie się w potrzeby duchowe i religijne pacjenta i rodziny
- pomoc w rozwiązywaniu problemów emocjonalnych i bytowych pacjenta
- zaangażowanie lokalnej wspólnoty parafialnej lub modlitewnej w pomoc
- troska o otoczenie chorego, o ich wypoczynek i potrzeby bytowe
- porady w wypadku przedwczesnej żałoby ze strony rodziny oraz zapewnienie o pomocy hospicjum w momencie śmierci
- wspieranie zespołu hospicjum domowego i aktywny udział w pracach
Ad. 3. Towarzyszenie pacjentowi podczas jego pobytu w oddziale stacjonarnym hospicjum
- prawo do uczynienia przestrzeni pacjenta jak najbardziej domową i swojską
- aktywizacja pacjentów poprzez udział w nabożeństwach i ceremoniach religijnych oraz zajęciach terapeutycznych
- zachęta do częstej obecności rodziny lub wolontariuszy i kontakt z nimi; wsłuchiwanie się w potrzeby religijne i duchowe
- czas na rozmowę o duchowych i religijnych dylematach
- regularne udzielanie sakramentów osobom o takich potrzebach religijnych
- dialog duszpasterski czy poradnictwo duchowe dla osób nie przystępujących do sakramentów, odłączonych od swojej wspólnoty wiary lub nie należących do żadnej religii
Ad. 4. Specyfika towarzyszenia terminalnie chorym dzieciom
Praktyczna nauka w specjalistycznym ośrodku onkologii dziecięcej i w dziecięcym oddziale hospicjum na które składają się:
- udział w wykładzie: „Organizacja opieki nad dzieckiem dotkniętym chorobą nowotworową” Prof. dr hab. Anna Balcerska, Klinika Pediatrii, Hematologii, Onkologii i Endokrynologii, AM w Gdańsku
- poznanie różnic w obrazie klinicznym nowotworów u dzieci w stosunku
do osób dorosłych: krótki wywiad chorobowy, większa chemio i radiowrażliwość, większe ryzyko wystąpienia skutków ubocznych leczenia, a nade wszystko duża skuteczność leczenia onkologicznego
- nauka współpracy przy łóżku chorego w pracy interdyscyplinarnego zespołu medycznego z psychologiem, kapelanem i wolontariuszami
- komunikacja z małym pacjentem i troska o rodziców chorych dzieci i młodzieży – szczególny nacisk na potrzeby duchowe i religijne
Ad. 5. Agonia, śmierć, czas dla rodziny po śmierci pacjenta i ceremonie pogrzebowe
troska o pacjenta i jego rodzinę w ostatnich dniach życia – natężona i uważna obecność całego zespołu; szczególna troska kapelana
agonia i śmierć – modlitewne czuwanie w stylu jaki preferował pacjent lub rodzina; unikanie ‘wpychania do grobu’ albo ‘przetrzymywania’
pomoc rodzinie w pierwszych godzinach po śmierci i w przygotowaniach ceremonii pogrzebowych
towarzyszenie w żałobie – troska o rodzinę
Słowa Jana Pawła II z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku, 1987 rok
… Z uznaniem myślę o Hospicjum, które podjęło swą służbę w Gdańsku i promieniuje na inne miasta. Zrodziło się ono ze wspólnej troski duszpasterstwa chorych i lekarzy stojących przy łóżku chorego o należne miejsce i warunki, w których znajdują się chorzy u kresu swojego życia.
Troska ta wyraża się we wspólnym pochyleniu się i czuwaniu przy chorym w jego domu, w serdecznym i bezinteresownym "darze z siebie samego"...
JAN PAWEŁ II – MISTRZ KOMUNIKACJI Z CIERPIĄCYMI POPRZEZ DOŚWIADCZENIE OSOBISTEGO CIERPIENIA
- 1981 - zamach na Ojca Świętego i kilka pobytów w szpitalu
- 1984 - List Apostolski Jana Pawła II Salvifici Doloris
- 1985 - powstanie Papieskiej Rady ds. Duszpasterstwa Służby Zdrowia w Watykanie
