Pierwszym elementem psychologicznego podejścia do opieki zdrowotnej jest holizm, czyli świadomość nierozdzielności ciała i umysłu. Ujęcie to pozwala odejść od dualistycznego pojmowania kwestii psychologicznych w opiece zdrowotnej.

Czym jest psychologia?
Psychologia to naukowe studium ludzkiego zachowania, myślenia i odczuwania. Z tego powodu jej zasięg jest równie szeroki i zróżnicowany jak sama natura ludzka. Dyscyplina ta, mająca swe źródła w filozofii i fizjologii, w XX wieku bardzo się rozwinęła. Stała się popularnym przedmiotem akademickim, a teraz jest wprowadzana również do szkół. Jej sukces nie wynika jednak ze zdolności podsuwania prostych rozwiązań ludzkich problemów. Członkowie komisji rekrutacyjnych na studia psychologiczne odrzucają kandydatów zainteresowanych uzyskaniem łatwych odpowiedzi na złożone problemy życiowe. Rzecz jasna psychologia udziela niektórych odpowiedzi. Ważniejsze jest jednak to, że uczy formułować i stawiać właściwe pytania. Wskazuje również na pewne błędne założenia dotyczące ludzkich zachowań, które powinny być zastąpione wynikami dokładnych badań.

Co psychologia oferuje klinicystom?
Jakim klinicystom niezbędna jest znajomość psychologicznych pojęć i wiedzy? Odpowiedz nie nastręcza trudności: wszystkim, którzy w swej pracy mają do czynienia z pacjentami i ich rodzinami i którzy muszą korzystać z tych wiadomości oraz podejmować decyzje. Innymi słowy, psychologia potrzebna jest każdemu klinicyście. Warto się zastanowić nad psychologicznymi aspektach interakcji zachodzących między nimi, pacjentami i rodzinami pacjentów. Dla niektórych klinicystów interakcja jest jedynie tłem samego procesu leczenia lub udzielania porad, na przykład podczas wizyty pacjenta u lekarza lub pielęgniarki pierwszego kontaktu, konsultacji anestezjologicznej przed operacją czy też wizyty lekarskiej po porodzie. Dla innych interakcja to sedno ich pracy. Ci „inni" to rosnąca liczba pracowników poradni w przychodniach i szpitalach, jak również psychologów klinicznych zatrudnionych w ośrodkach opieki zdrowotnej i tych pracujących bezpośrednio z pacjentami. Czynniki psychologiczne stanowią podstawę pracy każdej z tych osób, niezależnie od tego, czy biorą je one pod uwagę. Nie istnieje interakcja nieuwarunkowana psychologicznie; czynniki psychologiczne są zawsze obecne. Niestety, kiedy się je lekceważy, stają się źródłem szkodliwych wpływów.
W zależności od rodzaju profesji medycznej, prowadzono różne typy badań dotyczących obecności czynników psychologicznych w relacjach klinicznych. Na przykład badania w kwestii przestrzegania instrukcji dotyczyły lekarzy, podczas gdy badania relacji z pacjentami obejmowały pielęgniarki. Taki podział odzwierciedla tradycyjne role przypisywane tym zawodom: lekarze udzielają informacji i ordynują leczenie, a pielęgniarki opiekują się pacjentami i wchodzą z nimi w bliższe kontakty. Obecnie te granice się zacierają.

Holistyczne ujęcie choroby i leczenia
Pierwszym elementem psychologicznego podejścia do opieki zdrowotnej jest holizm, czyli świadomość nierozdzielności ciała i umysłu. Ujęcie to pozwala odejść od dualistycznego pojmowania kwestii psychologicznych w opiece zdrowotnej.

Holistyczny wkład w opiekę zdrowotną
Dualizm ukierunkował badania na psychologiczne aspekty opieki zdrowotnej. Są one często przeprowadzane przez osoby spoza systemu zdrowotnego, ale ukierunkowane psychologicznie. Z tego powodu czynniki psychiczne uważa się za „dopełnienie" normalnych procesów leczenia. Na przykład psycholodzy i inni specjaliści dostarczyli wielu dowodów na to, iż specjalne programy informowania pacjentów mogą być tym ostatnim bardzo pomocne. Prowadzone są kompleksowe badania nad oceną skutków sposobów udzielania różnego rodzaju informacji. Zastosowane dosłownie (przez „technika-praktyka"), mogą być wykorzystane przez pielęgniarkę lub innego klinicystę w celu opracowania programu informowania pacjentów w formie ulotek lub kaset wideo. Istnieją jednak również dowody na to, że klinicyści nie mają dostatecznej wiedzy na temat myśli i uczuć swych pacjentów głównie dlatego, że ich o to nie pytają lub też nie pozwalają im o tym mówić. Reakcją klinicysty o holistycznym podejściu do pacjenta na dowody, że informowanie przynosi korzyści, byłoby słuchanie pacjentów i udzielanie im odpowiedzi.

Sprostać wyzwaniu
Drugi element psychologicznego i holistycznego podejścia to uznanie faktu, że ludzie rzadko bywają bierni i ulegli w obliczu wyzwania. Zwykle reagują na trudności aktywnie, chcąc im sprostać lub zabezpieczyć się przed ewentualną krzywdą. Choroba i terapia stanowią ogromne wyzwanie dla większości pacjentów. Zrozumienie ogólnych mechanizmów reagowania na przeciwności pomoże więc zrozumieć reakcje pacjentów na chorobę i leczenie. Tylko takie podejście pozwala wyjaśnić niektóre z tych reakcji, na przykład odrzucenie rady lekarza lub terapii ratującej życie. Choroba pacjenta może także stanowić wyzwanie dla klinicysty. Zrozumienie sposobów, w jakie klinicyści radzą sobie z takimi problemami, pozwoli nam z kolei wyjaśnić błędy w ich postępowaniu.

Sens choroby i leczenia
Trzeci element podejścia psychologicznego to zrozumienie faktu, że ludzie myślą. To zadziwiające, ale praktyka kliniczna opiera się w dużej mierze na przeciwnym założeniu: że
pacjenci po prostu przyjmują za pewnik to, co się im mówi, i robią to, co się im każe. Ponieważ jednak pacjenci myślą, starają się nadać sens temu, co powiedzieli im klinicyści, oraz temu, czego doświadczają w czasie choroby i leczenia. Rozumienie nie jest tylko intelektualną grą. To, co zrobimy z problemem, zależy od tego, jaki nadaliśmy mu sens. Dlatego zrozumienie „mentalnej reprezentacji" stworzonej przez pacjentów na podstawie ich objawów, choroby i leczenia stanowi punkt wyjścia do zrozumienia ich reakcji na te wyzwania. Myślenie jest kształtowane przez doświadczenie, a klinicyści i pacjenci mają różne doświadczenia choroby i leczenia. Nic więc dziwnego, że mogą rozumieć ten sam objaw lub terapię na różne sposoby. Owe różnice wyjaśniają, dlaczego pacjenci często zachowują się w oczach klinicysty zagadkowo, irytująco bądź destrukcyjnie.

Sprzężenie zwrotne
Wśród klinicystów panuje tendencja do przypisywania czynników psychicznych pacjentom; zachowanie lekarzy i pielęgniarek ma być od nich wolne. W związku z tym w psychologii klinicznej i psychologii zdrowia większość teorii i badań dotyczy czynników psychicznych pacjentów. A przecież podstawowym narzędziem opieki psychologicznej jest interakcja między lekarzem i pacjentem. Dlatego równie ważne są wpływy psychologiczne, którym są poddani klinicyści, a które są dla tej relacji znaczące.

Podsumowanie
• Procesy psychologiczne są podstawą opieki zdrowotnej.
• Czynniki psychiczne są zawsze obecne, nawet jeśli wielu klinicystów ich nie docenia.
• Czynniki psychiczne, którym nie poświęci się należytej uwagi, mogą źle wpływać na proces leczenia.
• Psychologiczne aspekty praktyki klinicznej powinny opierać się na danych psychologicznych.
• Różne rodzaje danych obejmują:
– informacje, których dostarcza kwestionariusz,
– dane statystyczne pochodzące na przykład z analizy prób losowych,
– jakościowe opisy interakcji klinicysta — pacjent i doświadczeń pacjenta,
– obserwacje kliniczne.
• Klinicysta może korzystać z danych jako „technik" lub „naukowiec".
• „Klinicysta-naukowiec" wykorzystuje dane w sposób krytyczny w celu wypracowania reakcji na każdy specyficzny problem, a potem dokonuje oceny rezultatów.
• Podejście psychologiczne różni się od rutynowej praktyki klinicznej, ponieważ zakłada, że:
– ciało i umysł są nierozdzielne;
– ludzie zwykle nie akceptują wyzwań, ale aktywnie sobie z nimi radzą;
– ludzie myślą o tym, co się z nimi dzieje;
– procesy psychologiczne wpływają zarówno na klinicystów, jak i na pacjentów.